Koliek bij paarden: oorzaken, symptomen en tips om het te helpen voorkomen

Koliek komt wereldwijd voor bij paarden. Toch zijn er bepaalde risicofactoren. Zo is waargenomen dat koliek vaker voorkomt bij Arabische paarden dan bij renpaarden. Paarden met een wisselende wateropname zijn ook vatbaarder dan paarden die onbeperkt toegang tot water hebben (Reeves et al., 1996; Curtis et al., 2019). Een verhoogd risico zien we ook bij paarden die hele mais krijgen, paarden met ernstige gebitsproblemen, paarden met stereotiep gedrag of paarden die binnen 6 maanden een ontwormingsmiddel kregen (Salem et al., 2017). Paarden die regelmatig worden ontwormd, hebben echter minder kans op koliek (Reeves et al., 1996; Curtis et al., 2019). Ook leeftijd, voeding en de persoon die voor het paard zorgt spelen een rol (Reeves et al., 1996; Curtis et al., 2019).

Hoewel koliek vooral met spijsverteringsoorzaken wordt verbonden, kan buikpijn ook door allerlei andere aandoeningen ontstaan. Het is daarom belangrijk om buikpijn die samenhangt met de nieren, urinewegen, voortplantingsorganen en andere systemen niet over het hoofd te zien. Koliek van het spijsverteringsstelsel kan worden ingedeeld op basis van de oorzaak, het betrokken orgaan en de duur. Tot die oorzaken horen:

• Eenvoudige obstructies
  • Zoals krampen, gas, verstoppingen, zand, enterolieten en wormen
• Afknellende obstructies van de dunne of dikke darm
  • Zoals beklemming in het foramen epiploicum, beklemming in een gat in het darmscheil of zelfs een gesteelde lipoom
• Infarcten zonder afknelling
• Zweren of ontstekingsziekten
  • Zoals zweren, enteritis of colitis

Het betrokken orgaan kan zijn:

• Maag
  • Zoals maagzweren, een verstopping (ophoping van voer) of uitzetting van de maag
• Dunne darm
  • Zoals tympanie (gas), een verstopping, afknelling (bijv. door een hernia) of zelfs een infarct
• Dikke darm
  • Verstoppingen komen vaak voor, evenals colitis
• Blindedarm
  • Zoals tympanie (gas) of een verstopping

Tot slot kan ook de blindedarm last krijgen van gasophoping (tympanie) of een verstopping. Koliek wordt ingedeeld op basis van de duur en kan daarom acuut zijn (minder dan 36 uur pijn), chronisch (meer dan 36 uur) of terugkerend (als koliekepisodes regelmatig voorkomen) (Ragab, 2023).

Symptomen

Paardeneigenaren kennen vaak de signalen die paarden bij koliek kunnen laten zien. Buikpijn uit zich in zichtbare gedragsveranderingen: het paard draait kleine rondjes, gaat steeds liggen en weer staan, schopt naar de buik, kijkt naar de flanken, rolt of blijft op de rug vastzitten (Rhodes en Madrigal, 2021). Hengsten en ruinen kunnen de penis uit laten hangen zonder te plassen, of kleine beetjes plassen. Paarden kunnen ook met water spelen zonder echt te drinken (Dukti, 2012; van Loon en Van Dierendonck, 2015; Constable et al., 2017; Mair en Sherlock, 2023; Talbot et al., 2023). Soms is een uitgerekte houding te zien. Dat geldt ook voor een opgezette buik (Constable et al., 2017; Mair en Sherlock, 2023). Het eerste wat je moet doen als je deze symptomen opmerkt, is je dierenarts bellen. Dit is een levensbedreigende noodsituatie.

Diagnose

De dierenarts voert een volledig spoedonderzoek uit, dat het volgende omvat:

• Hartslag
  De dierenarts controleert de hartslag. Die stijgt sterk bij paarden die pijn hebben en is een goede indicator voor de ernst van de aandoening (Stashak, 1979; Dukti, 2012).
• Slijmvliezen
  Ook de slijmvliezen worden bekeken. Die zijn normaal roze en vochtig, en de capillaire vullingstijd na druk met een vinger op het slijmvlies is korter dan 2 seconden. Bij een paard met koliek kunnen ze rood, blauw, droog enzovoort zijn (Constable et al., 2017; Rhodes en Madrigal, 2021).
• Zweten
  Zweten komt ook vaak voor, samen met koude ledematen (Constable et al., 2017).
• Darmgeluiden
  De dierenarts luistert ook naar de buik in de 4 kwadranten en let op de kracht, frequentie en aard van de darmgeluiden. Bij een paard met koliek zijn deze geluiden verminderd of zelfs afwezig. Bij een paard met diarree kunnen ze juist toegenomen zijn (Constable et al., 2017; Rhodes en Madrigal, 2021; Mair en Sherlock, 2023).
• Rectaal onderzoek
  Daarna voert de dierenarts een rectaal onderzoek uit, dat helpt om de oorzaak van de koliek te vinden (Constable et al., 2017; Mair en Sherlock, 2023). Ook het inbrengen van een neusmaagsonde hoort standaard bij het onderzoek; de sonde speelt ook een rol bij de behandeling, zoals hieronder beschreven (Constable et al., 2017; Mair en Sherlock, 2023). Een echografie van de buik wordt vooral in paardenklinieken gedaan en kan, samen met rectaal onderzoek, helpen om de oorzaak van de koliek vast te stellen (Busoni et al., 2011; le Jeune en Whitcomb, 2014; Constable et al., 2017; Rhodes en Madrigal, 2021; Mair en Sherlock, 2023).
• Bloedonderzoek
  De dierenartsen van de kliniek doen ook een volledig bloedonderzoek om bijvoorbeeld de hydratatietoestand te beoordelen.
• Röntgenfoto's
  In bepaalde specifieke gevallen worden röntgenfoto's gemaakt om te controleren of er geen zand in de darmen zit, wat ook een oorzaak van koliek kan zijn.

Behandeling van koliek bij paarden

In de meeste gevallen is medische behandeling thuis voldoende. Bij sommige ernstigere gevallen is echter opname in een kliniek nodig. Medische behandeling bestaat uit meerdere onderdelen: vasten, beweging, pijnverlichting, aanvullen van lichaamsvloeistoffen, smering van het maag-darmkanaal en tot slot behandeling van onderliggende aandoeningen. Vasten is belangrijk zolang de koliek aanhoudt, gevolgd door het geleidelijk weer opbouwen van voer. Het paard wordt ook stapvoets of soms in draf bewogen om de darmpassage te stimuleren. Pijnverlichting gebeurt met pijnstillers die meestal niet zo krachtig zijn, zodat de symptomen niet worden gemaskeerd, of met krampstillers. Voor het aanvullen van vocht wordt een infuuskatheter geplaatst en worden vloeistoffen toegediend. Smering van het maag-darmkanaal gebeurt via een neus-maagsonde. Een neus-maagsonde dient zowel voor diagnose als voor behandeling. Ze geeft belangrijke informatie. Hiermee kan de maag worden leeggemaakt, wat het leven van het paard kan redden, omdat een paard niet kan braken. Via deze sonde kunnen ook paraffine of elektrolyten worden toegediend om de afvoer van de darminhoud te ondersteunen. De behandeling van onderliggende aandoeningen verschilt sterk. Koliek door maagzweren wordt bijvoorbeeld behandeld met medicatie en een passend dieet. Bij zand in het maag-darmkanaal wordt psyllium toegediend. In sommige gevallen, als alle andere behandelingen onvoldoende zijn, is een spoedoperatie nodig om de oorzaak van de koliek aan te pakken (Dukti, 2012; Constable et al., 2017; Rhodes and Madrigal, 2021; Mair and Sherlock, 2023).

Koliek bij paarden voorkomen

Omdat koliek fataal kan zijn, is preventie erg belangrijk. Het is raadzaam om regelmatig te bewegen en minder tijd in de box door te brengen, een evenwichtig rantsoen met hooi van goede kwaliteit te voeren (bijvoorbeeld zonder schimmel) en het paard de hele dag toegang te geven tot schoon, vers water. Verander je het rantsoen, doe dat dan geleidelijk over ongeveer 10 dagen. Voorkom dat het paard zand of stro opeet. Vermijd daarnaast stressvolle situaties zoals transport (met regelmatige pauzes om te drinken en te eten) of extreme temperaturen. Tot slot is regelmatige dierenartscontrole met vaccinatie, gebitsverzorging en ontwormen essentieel (Dukti, 2012; Constable et al., 2017; Rhodes and Madrigal, 2021; Mair and Sherlock, 2023).

Koliek en voeding

Zoals hierboven genoemd speelt voeding een belangrijke rol bij het voorkomen van koliek. Let op: de aanpak die bij het ene type koliek wordt aanbevolen, past niet per se bij een ander type (Hassel et al., 2008). Een voedingsdeskundige kan je daarom bij dit proces helpen. Bij sommige paarden met terugkerende koliek zonder bekende oorzaak kan echter algemeen advies worden toegepast. Weidegang is geschikt, maar houd het fructaangehalte van het gras in de gaten. Fructanen kunnen de dikke darm bereiken en daar fermentatie veroorzaken. Kies voor ruwvoer van hoge kwaliteit, waar het paard vrij toegang toe heeft. Heeft het paard een hogere behoefte en is een energieaanvulling nodig, dan hebben goed fermenteerbare vezels zoals bietenpulp of luzernehaksel de voorkeur. Is dit niet genoeg om aan de energiebehoefte te voldoen, dan kun je kiezen voor een kleine hoeveelheid goed verteerbaar zetmeel (bijvoorbeeld haver) of plantaardige olie. Vermijd over het algemeen voedingsmiddelen met veel zetmeel, omdat deze de capaciteit van de dunne darm om zetmeel te verteren kunnen overschrijden (hetzelfde geldt voor fructanen). Dat leidt tot fermentatie in de dikke darm, waarbij gas en melkzuur ontstaan. Melkzuur kan nuttige darmbacteriën schaden. Bij het voeren van zetmeelrijke voeders hebben kleine maaltijden gespreid over de dag de voorkeur boven enkele grote maaltijden, zodat het suikergehalte per maaltijd lager blijft.

Er zijn flink wat vezelrijke paardenvoeders met weinig zetmeel op de markt. Omdat Hartog-voeders van nature rijk zijn aan vezels, zijn veel producten geschikt voor paarden die gevoelig zijn voor koliek. Heeft je paard een lage energiebehoefte, dan is het verstandig om Hartog Compact Grass als ruwvoer van goede kwaliteit te voeren, in combinatie met Hartog Essential, dat melassevrij en graanvrij is en weinig suiker en zetmeel bevat, om het rantsoen aan te vullen met vitamines, mineralen en sporenelementen. Heeft het paard juist extra energie nodig, bijvoorbeeld door het werk dat het doet, dan is het verstandig om Hartog Compact Grass aan te vullen met Hartog Comfort. Dat heeft dezelfde eigenschappen als Hartog Essential, maar bevat ook ruwvoer en heeft een hogere energiewaarde. Daarnaast is Hartog Digest speciaal ontwikkeld om het spijsverteringsstelsel te ondersteunen met postbiotica, magnesium, luzerne en lijnolie. Sommige voedingssupplementen kunnen ook helpen bij een gezond microbioom, zoals probiotica op basis van saccharomyces of FOS (fructo-oligosachariden). Houd er rekening mee dat het weer opbouwen van voer na een operatie vanwege koliek heel specifiek is en door de kliniek wordt begeleid (Geor, Harris en Coenen, 2013).

Conclusie over koliek bij paarden

Door de anatomische, gedragsmatige en fysiologische kenmerken van paarden zijn ze gevoelig voor koliek. Het is een ernstige aandoening die snel aandacht nodig heeft. Het is belangrijk om de symptomen te herkennen, zodat je snel de dierenarts kunt bellen. Koliek kan fataal zijn. Meestal gaat het over met medische behandeling, maar in sommige gevallen is een operatie nodig. Voorkomen blijft de beste aanpak, vooral met passende voeding.

Bronnen

• Busoni, V., De Busscher, V., Lopez, D., Verwilghen, D., Cassart, D., 2011. Evaluation of a protocol for fast localized abdominal sonography of horses (FLASH) admitted for colic. Veterinary Journal 188, 77-82.
• Constable, PD, Hinchcliff, KW, Done, SH, Gruenberg, W., 2017. Veterinary Medicine: A textbook of the diseases of cattle, horses, sheep, pigs and goats, 11th ed. Elsevier, St. Louis, Missouri, pp. 436-528.
• Curtis, L., Burford, JH, England, GCW, Freeman, SL, 2019. Risk factors for acute abdominal pain (colic) in the adult horse: A scoping review of risk factors, and a systematic review of the effect of management-related changes. Plos One 14, e0219307.
• Dukti, S., 2012. Management of mild colic, in: Southwood, LL (Ed.), Practical guide to equine colic. Wiley, pp. 45-50.
• Erwin, SJ, Blikslager, AT, Ziegler, AL, 2021. Age-dependent intestinal repair: Implications for foals with severe colic. Animals 11.
• Geor, Raymond J., Patricia A. Harris, and Manfred Coenen. Equine Applied and Clinical Nutrition: Health, Welfare and Performance.
• Hassel, DM, Curley, T., Hoaglund, EL, 2020. Evaluatie van de uitscheiding van zand via de mest bij paarden met van nature ontstane zandophoping in de dikke darm, met een product met probiotica, prebiotica en psyllium. Journal of Equine Veterinary Science 90, 102970.
• le Jeune, S., Whitcomb, MB, 2014. Echografie van de acute buik bij paarden. The Veterinary Clinics of North America. Equine Practice 30, 353-81, viii.
• Mair, T., Sherlock, C., 2023. Terugkerende koliek: diagnose, behandeling en verwachtingen. The Veterinary Clinics of North America. Equine Practice 39, 399-417.
• Ragab, F., 2023. Een overzicht van koliek bij paarden: oorzaken, differentiaaldiagnose, therapie en preventie. German Journal of Veterinary Research 3, 1-12.
• Reeves, MJ, Salman, MD, Smith, G., 1996. Risicofactoren voor acute buikaandoeningen bij paarden (koliek): resultaten van een multicenter case-controlstudie. Preventive Veterinary Medicine 26, 285-301.
• Rhodes, DM, Madrigal, R., 2021. Behandeling van koliek in het veld. The Veterinary Clinics of North America. Equine Practice 37, 421-439.
• Salem, SE, Scantlebury, CE, Ezzat, E., Abdelaal, AM, Archer, DC, 2017. Koliek in een populatie werkpaarden in Egypte: prevalentie en risicofactoren. Equine Veterinary Journal 49, 201-206.
• Stashak, TS, 1979. Klinische beoordeling van de paardenpatiënt met koliek. The Veterinary Clinics of North America. Large Animal Practice 1, 275-287.
• Straticò, P., Varasano, V., Palozzo, A., Guerri, G., Celani, G., Revelant, O., Petrizzi, L., 2022. Retrospectieve studie naar risicofactoren en kortetermijnuitkomst van paarden die zijn doorverwezen met koliek van 2016 tot 2022. Veterinary Sciences 9.
• Talbot, SE, Tallon, R., Dunkel, B., 2023. Klinische presentatie en uitkomst van maagobstipatie met of zonder gelijktijdige darmafwijkingen bij paarden. Journal of Veterinary Internal Medicine 37, 1544-1551.
• van Loon, JPAM, Van Dierendonck, MC, 2015. Monitoring van acute viscerale pijn bij paarden met de Equine Utrecht University Scale for Composite Pain Assessment (EQUUS-COMPASS) en de Equine Utrecht University scale for facial assessment of pain (EQUUS-FAP): een schaalconstructiestudie. Veterinary Journal 206, 356-364.
• Worku, Y., Wondimagegn, W., Aklilu, N., Assefa, Z., Gizachew, A., 2017. Koliek bij paarden: klinische epidemiologie en bijbehorende risicofactoren in en rond Debre Zeit. Tropical Animal Health and Production 49, 959-965.